Voor de vijfde keer organiseerde de kathedraal een alternatieve Goede Vrijdagdienst. Naar het voorbeeld van Easter at King’s probeert men het publiek op een andere manier te betrekken bij de liturgie van de Goede Week. Dat maakt dit meteen ook een bijzondere recensie. Over Bachs Johannespassie is al veel geschreven, net als over liturgie – laat staan over de combinatie van beide. Bovendien was deze semi-liturgie gratis toegankelijk, wat elke kritische noot enigszins overbodig maakt tegenover het lovenswaardige engagement van kerk en muzikanten. Toch waag ik een poging.
Bach mist (soms) passie
Het uitstekende koor Helicon kende een aarzelende start. Het imposante openingskoor klonk wat onzeker en de sopranen leken vermoeid. Ook de evangelist, doorgaans zo doorleefd gebracht door Jan, leek nog even in de startblokken te blijven hangen. Eerlijk is eerlijk: de akoestiek van de kathedraal werkt niet mee voor Bach. Zingen in een vijfbeukige kerk is al moeilijk, laat staan in een zevenbeukige ruimte waarin het geluid alle kanten uitgaat. Om dat effect te toetsen, heb ik bewust op verschillende plaatsen geluisterd. Het orkest La Passione uit Lier slaagde er doorgaans wel in om sonoor tot achteraan te klinken en vervulde zo zijn begeleidende rol degelijk en vaak trefzeker.
De solisten waren mij grotendeels onbekend. Ze blijken vooral actief in zowel opera als oratorium, zonder uitgesproken specialisatie in het barokrepertoire – en dat was hoorbaar. De bas (Zadow) en tenor (Delaere) bereikten moeiteloos het achterste deel van de kathedraal. Delaere bracht onder meer een overtuigend arioso Mein Herz, terwijl de bas mooi werkte om Mein teurer Heiland samen met het koor tot achteraan te laten dragen. De sopraan (De Gendt) viel op door haar lichte en bijzonder snelle interpretatie van Ich folge dir gleichfalls. Zo snel zelfs, dat het orkest haast letterlijk leek te doen wat de tekst zegt: “ich folge dich gleichfalls”. Het volgde haar op de voet, bijna speels, waardoor tekst en muziek hier op een opvallend treffende – en bijna ironische – manier samenvielen.
De alt (Staroselska), met een mooie diepte, verloor wat draagkracht in Es ist vollbracht, net als de cello die dialogeerde. Nochtans is net die aria inhoudelijk cruciaal: berusting en voltooiing, maar ook spanning. Die gelaagdheid kwam in deze ruimte minder tot haar recht. Christus (Dekeyser) gaf zijn rol sonoor en overtuigend vorm. Ook de kleinere rollen – Petrus, de ancilla en anderen – werden sterk en verzorgd vertolkt. De evangelist blijft de dragende kracht. Jan vertelt niet alleen, hij kleurt. Zijn interpretatie van Petrus’ wenen is daar een treffend voorbeeld van. Helaas ging veel van die subtiliteit verloren in de ruimte. Wat vooraan ongetwijfeld aangrijpend klonk, bereikte achteraan slechts gefragmenteerd.
Daar waar Bach wél landt
Els Vrints dirigeerde in deze setting – zoals bij de aanvang werd vermeld – voor het eerst. Ze deed dat gedreven, met een duidelijke en strakke slag, wat zorgde voor verschillende sterke momenten. Helicon kwam vooral in de koralen volledig tot zijn recht. Van begin tot einde – en zeker in In meines Herzens Grunde – klonk het koor gedragen, vol en overtuigend. Net daar leek de akoestiek plots een bondgenoot. Ook in de turba-koren waren er mooie momenten. In de aria Eilt, waarin het koor “Wohin?” zingt, klonk dat tegelijk vragend en richtinggevend – alsof de vraag het antwoord al in zich droeg. Het slotkoor Ruht wohl, terwijl het geluid van de straat zachtjes binnensijpelde, gevolgd door het laatste koraal in een uitdovend licht, was bijzonder geslaagd. Voor mij was het het eerste moment waarop ik echt het gevoel had in de sfeer van de passie te zitten.
Een zoekende vorm
De pastoor gaf bij de aanvang een korte inleiding, met zowel een praktische oproep tot steun als de vraag om de Goede Vrijdag in stilte te beleven – dus zonder applaus. De liturgische invulling bleef beperkt. De bisschop nam centraal plaats en gaf tussen beide delen een toelichting bij “het is volbracht”. Op zich is dat geen complexe theologische gedachte, maar wel een idee dat vandaag minder vanzelf spreekt: het is volbracht – ik neem jouw schuld op mijn schouders, ik sterf voor jou. De bisschop vertaalde dat vervolgens naar de taal van alledag, met het beeld van iemand die jouw rekening betaalt wanneer je je portefeuille vergeten bent. Een eenvoudige, herkenbare hertaling die de kern opnieuw dichtbij bracht.
Het is duidelijk dat men met deze formule ook mensen wil bereiken die anders niet naar de kerk zouden komen. Gezien de volle kathedraal lijkt dat gelukt. Toch blijf ik met enkele bedenkingen zitten. De passie duurt lang – meer dan twee uur – en dat bleek voor sommigen te veel. Daarnaast stel ik me de vraag of Bach in deze context en ruimte wel optimaal tot zijn recht komt. Achteraan in de kathedraal is het moeilijk om betrokken te blijven bij het verhaal. Als liefhebber van het passierepertoire – van De Rore over Schütz en Bach tot McMillan – weet ik hoe krachtig deze muziek kan zijn. Maar deze avond gleed het verhaal soms voorbij zonder echt te raken.
Misschien is een ander werk geschikter voor deze ruimte. Of misschien moet de vorm herbekeken worden: korter, selectiever, of met meer participatie van het publiek. In Duitsland zingen aanwezigen vaak de koralen mee – een element dat hier ontbrak. Daarnaast miste ik de rijkdom van de traditionele Goede Vrijdagliturgie, met haar symboliek en rituelen. Ondanks enkele sterke momenten – zoals het rechtstaan na de dood van Christus – bleef het geheel ergens tussen concert en liturgie hangen. De opmerking van een bezoeker bij het binnengaan, “dit is een concertzaal”, bleef daardoor toch nazinderen.
Conclusie
Een lovenswaardig initiatief, zonder twijfel. De combinatie van muziek, woord en gebed blijft krachtig en relevant. Maar misschien wringt daar net iets essentieels: niet omdat er vragen blijven hangen – dat hoort bij de passie – maar omdat de kernvragen niet echt binnenkomen. Omdat ik het gevoel had eerder toeschouwer te zijn dan deelnemer, bleef ik ergens buiten het verhaal staan. En precies daardoor ging ik niet helemaal vervuld naar buiten. Bij het buitengaan maakte de stilte plaats voor het rumoer van de straat. Voor velen was het een goede vrijdag. Maar niet voor allen een Goede Vrijdag. En misschien is dat ook “goed”.
