Bij Anders Hillborg (°1954) lijkt de vraag vaak minder te zijn welke melodie, welk motief of welke harmonische ontwikkeling aan een compositie ten grondslag ligt, dan wel welke klank er nog bestaat die we niet eerder hebben gehoord. Zelf zegt hij graag klanken te creëren die zich niet onmiddellijk laten identificeren. Precies daarin ligt een van de grote aantrekkingskrachten van Lost Landscapes, een nieuwe cd waarop het Gothenburg Symphony Orchestra (GSO) drie werken uit verschillende periodes van Hillborgs oeuvre samenbrengt.
Hillborg behoort tot de belangrijkste Zweedse componisten van zijn generatie. Zijn achtergrond als koorzanger en improviserend toetsenist, en zijn vroege belangstelling voor elektronische muziek, helpen verklaren waarom bij hem timbre, beweging en klankkleur vaak minstens zo belangrijk zijn als melodische ontwikkeling. Hij schrijft muziek waarin het orkest soms herkenbaar als orkest klinkt en zich enkele ogenblikken later lijkt te transformeren in iets wat eerder met elektronica, film of natuur te associëren valt. Sibelius en Ligeti zijn nooit ver weg, maar evenmin jazz, populaire muziek en de sonische experimenten van de twintigste en eenentwintigste eeuw. Het resultaat laat zich moeilijk in één stilistische categorie onderbrengen, en juist die beweeglijkheid maakt deze cd aantrekkelijk.
Wanneer klank landschap wordt
De cd opent met Through Lost Landscapes, een werk uit 2019. De strijkers zetten in met langzame glissandi, waarna de klank zich steeds verder opent en drie krachtige akkoorden uit het orkest naar voren breken. Dan verandert de sfeer abrupt: ritme en beweging nemen het over en de muziek schiet met grote snelheid door verschillende toestanden heen. Er ontstaat een sterke dramatische spanning, zonder dat Hillborg daarbij een klassiek verhaal vertelt.
Juist in zijn behandeling van het orkest schuilt de eigenheid van het werk. Instrumentengroepen geven hier niet eenvoudigweg thema's aan elkaar door; kleuren schuiven over elkaar heen en vormen een voortdurend veranderend geheel. In Ecstatic wordt dat bijzonder tastbaar. De jazzy wendingen geven de muziek een onverwachte soepelheid, terwijl onder de glans een onrust blijft die de uitbundigheid nooit louter feestelijk maakt – alsof de intensiteit van het geluid zelf niet helemaal te vertrouwen is.
In het cd-boekje verbindt Andrew Mellor het werk enerzijds met de overvloed en veelkleurigheid van een bijna jungleachtig landschap, anderzijds met een waarschuwing voor wat daarvan verloren kan gaan. Die tegenstelling wordt geen programmatische boodschap, maar blijft als onderstroom aanwezig. Treffend zijn de merkwaardige houtblazersklanken, die aan vogels doen denken zonder ze letterlijk te imiteren. Even lijkt het orkest een omgeving te worden waarin allerlei vormen van leven hoorbaar zijn, om vervolgens weer op te lossen in abstractie.
Onder Pekka Kuusisto krijgt die gelaagdheid voldoende ruimte, terwijl het GSO de grote dynamische contrasten met grote precisie realiseert: niets verzuipt in de massieve passages en ook de fijnere houtblazersfiguren blijven duidelijk hoorbaar.
De stem als herinnering
Met The Strand Settings verandert de muzikale wereld ingrijpend. De vierdelige cyclus uit 2013 is gebaseerd op teksten van de Canadees-Amerikaanse dichter Mark Strand – uit Black Sea (2006) en drie delen van Dark Harbor (1993) – en ontstond op vraag van Renée Fleming.
Strands poëzie beweegt zich tussen herinnering, verlangen, verlies en een soms uitgesproken erotische geladenheid. Hillborg vertaalt die gedichten niet naar een traditionele liedvorm. De zanglijn krijgt eerder het karakter van een muzikale gedachtegang: nu eens helder afgelijnd, dan weer aarzelend of bijna gesproken. Ook het orkest blijft daarbij meer dan een begeleidende achtergrond. Het bouwt een eigen klankruimte rond de stem, reageert op wat zij zingt en krijgt geregeld een zelfstandige dramatische betekenis.
Ook harmonisch blijft Hillborg balanceren op de grens tussen houvast en onzekerheid. De muziek heeft een duidelijke tonale aantrekkingskracht, maar weigert zich lang aan één centrum vast te leggen. Dat voortdurende zoeken sluit nauw aan bij de poëzie van Strand. Pas in het laatste deel brengt het Es-grootakkoord een uitgesproken rust: geen sentimentele ontlading, wel het gevoel dat een muzikale spanning eindelijk even kan worden losgelaten.
Ida Falk Winland neemt de sopraanpartij voor haar rekening die bij de creatie door Renée Fleming werd gezongen. Haar kracht ligt niet in het etaleren van vocale mogelijkheden, maar in de manier waarop ze de woorden muzikaal gewicht geeft. Door haar heldere dictie en beheerste frasering blijft de emotionele lading vaak onder de oppervlakte, zonder dat de tekst aan directheid verliest. De stem staat niet tegenover het orkest als een solist tegenover een begeleider, maar lijkt erin op te gaan. Dat geeft The Strand Settings een bijzondere intimiteit: minder een demonstratie van vocale virtuositeit dan een muzikale studie van herinnering, verlangen en vergankelijkheid.
Voorbij het vertrouwde
Met Sound Atlas, geschreven in 2018, schuift Hillborg het vertrouwde orkestgeluid nog verder op. Al bij de instrumentatie wordt het orkest bewust op losse schroeven gezet. Centraal staat de verrofoon, een instrument van glazen buizen die, net als een aangestreken wijnglas, een ruime en complexe klank opleveren. Het resultaat is een rijkdom aan klankkleuren waarin je je al snel in een andere wereld waant.
Die klank wordt in Crystalline omringd door een orkest waarin de tonen voortdurend lijken te verschuiven. Wat aanvankelijk vertrouwd klinkt, krijgt daardoor iets onzekers: alsof de muziek telkens naar een evenwicht zoekt dat zich net aan het oor onttrekt.
Daarna ontvouwt Sound Atlas zich als een reeks sterk contrasterende klankgebieden. In River of Glass glanzen klokken en hoge houtblazers, terwijl Vaporised Toy Pianos met piano en percussie een bijna mechanische, speelgoedachtige wereld oproept. Vanuit die steeds verder verschuivende klankbeelden bouwt Vortex de spanning op tot ze uiteindelijk in een furieuze beweging losbarst.
En dan gebeurt iets merkwaardigs. Na zoveel klanken die zich nauwelijks laten plaatsen, keert Hillborg in Hymn terug naar iets onmiddellijk herkenbaars: een melodie in de cello's, later overgenomen door de andere strijkers, die uitgroeit tot een intens en hartstochtelijk slot. De verrofoon blijft aanwezig, maar de melodie laat zich niet meer terugtrekken naar een onwerkelijke wereld – ze blijft bij de strijkers, tastbaar en menselijk, en geeft de voorgaande klankexperimenten een ander perspectief.
Een orkest als kleurenpalet
De keuze voor het Gothenburg Symphony Orchestra is bijzonder gelukkig. Sinds seizoen 2025-2026 is Pekka Kuusisto er principal guest conductor. Kuusisto dirigeert hier Through Lost Landscapes en The Strand Settings, Brad Lubman neemt Sound Atlas voor zijn rekening. Die verschillende achtergronden blijken relevant: Kuusisto geeft de eerste twee werken een grote beweeglijkheid zonder de samenhang te verliezen, terwijl Lubmans ervaring met complexe partituren in Sound Atlas een troef blijkt – de vele lagen blijven onderscheiden zonder dat het geheel uiteenvalt.
Ook de opname, gemaakt in de Gothenburg Concert Hall, overtuigt. Er is voldoende ruimte voor de grote orkestrale uitbarstingen, terwijl ook de fijnere details van Hillborgs instrumentatie hoorbaar blijven.
Van het voortdurend bewegende Through Lost Landscapes, via de ingetogen intensiteit van The Strand Settings, tot het steeds van gedaante veranderende Sound Atlas: deze opname laat horen hoe consequent Hillborg vanuit klank denkt. Hij zoekt niet zozeer nieuwe melodieën of harmonieën als wel nieuwe manieren om het orkest te laten klinken – muziek die soms vervreemdt, soms verrast, en op zijn sterkste momenten beide tegelijk. Zo wordt deze cd meer dan een staalkaart van hedendaags orkestwerk: een uitnodiging om opnieuw te luisteren naar wat een orkest allemaal kan zijn.
