Wishful Singing en componist en klarinettist Steven Kamperman werkten eerder samen aan een live- soundtrack bij Fritz Langs Der Müde Tod uit 1921. Intussen maakte hij met een eigen trio nieuwe muziek bij Die Abenteuer des Prinzen Achmed uit 1926 van Lotte Reiniger, één van de eerste lange animatiefilms. Nu is de beurt aan Langs Metropolis uit 1927, weer een samenwerking met Wishful Singing.
Metropolis is misschien Langs meest legendarische werk uit zijn Duitse periode (voordat hij naar het buitenland uitweek) en één van de hoogtepunten uit de bloeiperiode van het Duitse Expressionisme in de film.
Bij Metropolis zijn al soundtracks geschreven.
Google Gemini vermeldt: “The most famous soundtrack for Fritz Lang's 1927 silent film Metropolis is the 1984 Giorgio Moroder version, which combined the film with a new rock and synth-pop soundtrack featuring major 1980s artists.” Maar dat is niet zo. Weer een reden om kritisch met AI om te gaan. Moroder ging uit van de toen vermoedelijk langste beschikbare versie van de film, waarvan in de loop der tijd hele passages verloren leken, en voorzag die van een serie door hem geproduceerde pophits. En ook al is Moroder bekend van een grote reeks geniale popsongs, waarvan hij vaak zijn kenmerkende toen revolutionaire repetitieve loops op synthesizers toepaste, zoals in de grote hits van Donna Summer, veel van zijn muziek voor deze film heeft de tand des tijds niet doorstaan.
De oudste muziek voor deze film was de originele Wagneriaans symfonische orkestrale score van Gottfried Huppertz (1887-1937), die eerder muziek voor Langs Die Nibelungen (1924) had geschreven.
Huppertz’ muziek is prachtig, maar ‘muzikaal-dramaturgisch’ in karakterisering en klankkleur niet erg specifiek toegesneden voor de afzonderlijke episodes in de film. Steven Kamperman karakteriseert en kleurt juist sterk per scène en benutte het zangensemble om gezongen en gesproken teksten aan de partituur toe te voegen. De teksten ontleende hij aan de ‘tekstdia’s’ zoals die werden gebruikt in de tijd van de stomme film om het verhaal te verduidelijken en aan toepasselijke teksten van onder meer Marx, Hannah Arendt, Omar Khayyam en de Openbaring van Johannes ofwel de Apocalyps.
De muziekstijlen zijn divers. In principe staat muziek dicht bij Steven Kampermans achtergrond, de jazz van zijn klarinet. Ik hoor jazzrock, een beetje richting de legendarische artrock-groep King Crimson, dat wil zeggen met hoekige riffs en complexe ritmes. Die wordt op haar beurt dan weer onderbroken door fraaie meerstemmige zangpassages van de vier zangeressen van Wishful Singing, op de tussentitels in de ‘tekstdia’s’ zoals die in de tijd van de stomme film werden gebruikt om de voortgang van het verhaal te verduidelijken, aangevuld met gezongen commentaren en een paar gesproken teksten.
In de scènes in de film waarin het nachtclubleven van Metropolis wordt geparodieerd parafraseert hij ballroom-jazz-muziek, afgewisseld met een vierstemmig shoobidoobidoo van het zangersensemble.
Eén van de leden van het zangensemble loopt geregeld naar voren om een theremin te bedienen, een elektronisch instrument dat door middel van een antenne reageert op handbewegingen met een zwevende sinusachtige toon, en dat rond 1920 werd uitgevonden door de Rus Leon Theremin en dat dus een symbool is van de voortschrijdende mechanisering van die tijd. Ik had met Steven Kamperman al eens van gedachten gewisseld over het instrument en ik was blij het op het podium te zien; ahoewel we in de voorstelling een modern exemplaar zien. (NB Jarenlang werd gedacht dat de Beach Boys het instrument gebruikten voor hun 1967-hit “Good Vibrations”, maar dat was een ‘Tannerin’, een instrument dat een vergelijkbaar geluid produceerde, maar via een soort toetsenbord, waardoor de toonhoogten beter te controleren waren; de exacte toonhoogten van de theremin zijn met de handen in de lucht moeilijk te pitchen. Beide instrumenten werden erg populair in vroege science-fiction films.)
Slagwerker en sound designer Yonga Sun bedient ook een ‘modulaire’ synthesizer, een nieuwer instrument dan de theremin, maar ook van ver voor het digitale tijdperk, met een navenant ‘ruig’ geluid. En wanneer Steven Kamperman ook achter een drumstel plaatsneemt, is het ensemble in staat geluidsmassa’s te genereren die eraan herinneren hoe Stanley Kubrick grote orkestwerken van Ligeti gebruikte in 2001: A Space Odyssey en The Shining. Op zulke momenten laat ook deze nieuwe soundtrack je beseffen hoe ver Metropolis zijn tijd vooruit was.
De nieuw gecomponeerde muziek ‘ont-Wagnerianiseert’ Metropolis, in vergelijking met de Wagneriaanse partituur van Huppertz. Hoewel ik altijd graag verdedig hoeveel de Duitse Expressionistische filmkunst te danken heeft aan het Wagneriaanse concept van het Gesamtkunstwerk; Metropolis was als het ware een Gesamtmedienwerk.
Voorafgaand aan de voorstelling verontschuldigden de makers zich voor misogyne en racistische karikaturen. Het ging onder meer om de stereotype slachtofferrol van vrouwen in horrorfilms, zoals de scène waarin de ‘echte’ Maria wordt belaagd door de mad professor Rotwang, die in opdracht van de industrieel Fredersen een robot-Maria moet maken die het tegenovergestelde moet prediken van de boodschap van naastenliefde en gelijkheid waarmee de echte Maria succes heeft bij de arbeiders uit Fredersens fabriek. In de film zien we inderdaad een klassieke horrorscène. Overigens weet ik niet zeker of deze scène niet net zo eng zou zijn als het een man geweest zou zijn die wordt achtervolgd.
Verder kun je ook aan stereotypen denken bij de uitbeelding van zwarte mensen in de film, kort in beeld als musicus in een jazznachtclub en als mannen die een grote schaal op hun rug dragen zoals de leeuwen van de Leeuwenfontein in het Alhambra. Maar zou Lang die scènes zelf als persiflage kunnen hebben bedoeld? In de VS werden al uiterst racistische films geproduceerd, zoals The Birth of a Nation (1915) van D.W. Griffith, en de notoire blackfacefilms vanaf het begin van de filmindustrie; de beruchte The Jazz Singer stamt uit 1927. Lang gebruikte in elk geval geen blackface acteurs. En zijn eerste Amerikaanse film Fury uit 1936 wilde hij laten gaan over een lynch-moord op een zwarte man in het Zuiden van de VS. Al moest van de Hollywood-censuur het hoofdpersonage toch een witte man zijn en moest hij de locatie verplaatsen naar de Mid-West. Desalniettemin bleef de boodschap duidelijk.
Ik heb wat die karikaturen betreft wél vragen bij het personage Rotwang, wiens uitbeelding in de film doet denken aan pre-nazistiche karikaturen van Joodse personages tijdens de Weimar-Republiek. Rotwang woont in een zonderlinge kluizenaarswoning in de stad en heeft ook veel weg van de Golem-figuur uit de Golem-films uit 1915 en 1920, waarbij acteur/regisseur Paul Wegener was betrokken, die later Nazi-propaganda-films zou gaan maken. Overigens waren bij die twee Golem-films ook Joodse acteurs/regisseurs betrokken en acteurs en regisseurs die voor de nazi’s zouden vluchten. En Lang was zelf (half-)Joods. (Van zijn moeders kant, maar dan is iemand volgens de Joodse regels dus Joods).
De strekking van de film inclusief de originele teksten in de film lijkt aanvankelijk wel Marxistisch: macht over de productiemiddelen aan de arbeidersklasse en arbeiders in plaats van machines; de leden van Wishful Singing hebben zelfs een soort Mao-pakken aan.
Maar het volk blijkt gemakkelijk te misleiden en richt zichzelf te gronde door een profetie van een manipulatieve leider, en dat is misschien wat de Nazi’s zo aansprak in de film. Fritz Langs tot voor kort vaste scenariste en echtgenote, Thea von Harbou had zich in 1932 al aangesloten bij de nazi's.
Langs film Das Testament des Dr Mabuse uit 1933 werddoor de Nazi’s verboden. Desalniettemin had Goebbels Lang naar verluidt gevraagd om hoofd te worden van de hele Duitse filmproductie, ondanks dat Lang (van moederskant) Joods was. Lang besloot echter te emigreren, eerst naar Parijs en vervolgens, in 1934, naar Hollywood, waar zijn eerste film Fury een artistiek en commercieel succes werd en waar hij het film noir genre zou helpen scheppen, met onder meer The Big Heat uit 1953.
Lang later over Metropolis: “When I made it, I liked it. When I finished it, I hated it.
And for a very simple reason: because the thesis of my wife, Thea von Harbou, that the go-between, between capital, the brain, and the hands, workers, should be the heart. I didn’t believe it.”
Lang verwees naar het openingsmotto van de film “Mittler zwischen Hirn und Händen muss das Herz sein”. In de muziek keert het in gezongen vorm verschillende keren terug. Het is in elk geval een alternatief voor het ‘Tod den Maschinen!’ dat de valse Maria predikt, en dat ook een paar keer terugkeert in de gezongen teksten.
Het gregoriaanse Dies Irae speelt een rol in de partituur, altijd een geliefde melodie om te waarschuwen voor het einde der tijden. In vertrouwde handen bij Wishful Singing, dat zich voor KRO-NCRV’s Tussen Hemel en Aarde op NPO Klassiek heeft verdiept in een reeks gregoriaanse gezangen voor de zondagen van de Advent en de Veertigdagentijd.
Ook het gregoriaans Ave Maria weerklinkt, als geregeld Leidmotiv wanneer in de film de “echte” Maria verschijnt.
Leuk: telkens als de gigantische stoomfluit van de fabriek in beeld verschijnt, imiteren de zangeressen met dissonante harmonieën een stoomfluit. Wordt zo ook de zangpartij een paar keer bijna-Ligeti, de Ligeti van het Requiem, ook in 2001: A Space Odyssey gebruikt?
De huidige beschikbare langste versie van de film staat nu ook integraal op YouTube, met de oorspronkelijk voor de film geschreven muziek van Gottfried Huppertz uit 1927.
(NB Deze versie is bijna helemaal compleet sinds in Buenos Aires in 2008 ongeveer 20 minuten verloren gewaande film opdoken; men vermoedt dat er nog zo’n 5 minuten worden vermist, wat onder meer valt af te leiden dat er een stukje in het verhaal ontbreekt en uit de hoeveelheid muziek van Huppertz. In de YouTube-versie en in de voor deze uitvoering gebruikte film wordt het ontbrekende verhaal aangeduid met tekstdia’s.)
De toenmalig beschikbare maar dus ernstig incomplete versie uit 1984 waarvoor popproducer en componist Giorgio Moroder muziek verzorgde is ook op YouTube te vinden. (NB Dat deze versie in 1984 uitkwam, het jaar waarnaar George Orwells futuristische roman was vernoemd, is niet toevallig.)
Metropolis (1927), film van Fritz Lang met muziek van Steven Kamperman
Uitvoerenden
Wishful Singing
Yonga Sun percussie, modulaire synthesizer
Steven Kamperman compositie, basklarinet
Jorrit Westerhof elektrische gitaar
Gezien 11 oktober, Muziekgebouw aan ’t IJ Amsterdam
Trailer: