Eén van mijn allereerste artikels voor dit magazine ging over Monteverdi's Vespro della Beata Vergine. En nog veel langer geleden, in een tijd waarin cd's nog geen vanzelfsprekendheid waren, nam ik mij voor om het volledige oeuvre van Monteverdi op cassettebandjes op te nemen voor eigen gebruik. Laat ons zeggen dat ik al vele jaren een zwak heb voor deze maestro di cappella. Misschien zelfs meer dan een zwak.
Het gevolg daarvan is dat ik altijd bijzonder nieuwsgierig ben wanneer iemand me belooft een nieuwe blik op de Vespers te bieden. Dat gebeurt immers niet zo vaak meer. Het werk behoort ondertussen tot de meest opgenomen partituren uit de vroegbarok en de catalogus puilt uit van uitstekende versies.
Toch slaagt Lambert Colson met zijn ensemble InAlto erin om precies dat te doen.
Deze opname ligt intussen al even op mijn digitale bank. Ik heb ze bewust even laten rijpen. Eerst luisteren. Dan herluisteren. Vervolgens het uitgebreide boekje lezen. Daarna opnieuw luisteren. Sommige opnames vragen wat tijd, maar geven die investering dubbel en dik terug. Dit is er zo één.
Niet restaureren maar reconstrueren
Colson vertrekt van een eenvoudige vraag. Wat voeren we vandaag eigenlijk uit wanneer we "de Monteverdi-Vespers" uitvoeren?
Volgens hem is de uitvoeringspraktijk van de voorbije vijftig jaar een opeenstapeling geworden van goedbedoelde interpretaties. Generaties dirigenten hebben de bezetting aangepast, instrumenten toegevoegd of weggelaten, tempi gewijzigd, continuo-groepen uitgebreid en dramaturgische accenten gelegd. Altijd uit liefde voor de muziek en steeds vanuit een verlangen naar authenticiteit. Maar wat als al die opeenvolgende aanpassingen ondertussen zelf een traditie zijn geworden?
Met de beroemde paradox van het Schip van Theseus als leidraad stelt hij de vraag of we niet stilaan naar een ander schip zijn gaan kijken dan dat van Monteverdi zelf. Daarom kiest hij nadrukkelijk niet voor restauratie maar voor reconstructie. Niet proberen terug te keren naar een onbereikbare oorsprong, maar nagaan onder welke omstandigheden deze muziek betekenis kreeg.
Ik moet toegeven: dat uitgangspunt sprak me onmiddellijk aan. Ik ben altijd gefascineerd geweest door de context waarin muziek ontstaat. Soms leer je een werk beter begrijpen door even buiten de concertzaal te stappen en je af te vragen waarom een componist bepaalde keuzes maakte.
Terug naar het Mantua van 1610
Die reconstructie vertaalt zich in een aantal radicale keuzes.
Colson probeert de Vespers niet op te voeren als een abstract meesterwerk, maar als een concrete vesperdienst voor Maria-Tenhemelopneming in het Mantua van 1610. Daarvoor worden specifieke antifonen gekozen uit Mantuaanse bronnen en opnieuw opgenomen in de liturgische structuur waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld waren. Het gregoriaans wordt verzorgd door de Cappella di San Petronio di Bologna onder leiding van Michele Vannelli. De opname vond bovendien plaats in de Basilica di Santa Barbara in Mantua, waar ook het historische Antegnati-orgel een centrale rol speelt.
Een ontdekking in de motetten
Misschien was mijn grootste ontdekking wel Colson’s visie op de vijf concerti of motetten.
Ik heb de Vespers tientallen keren gehoord zonder ooit echt stil te staan bij hun onderlinge samenhang. Colson, geïnspireerd door het onderzoek van Jeffrey Kurtzman, leest deze werken als een bewust opgebouwde theologische ontwikkeling. Nigra sum, Pulchra es, Duo Seraphim, Audi coelum en Sonata sopra Sancta Maria vormen een symmetrische boog van één, twee, drie, twee en opnieuw één stem. De weg loopt als het ware naar het centrum toe, naar de openbaring van de Drievuldigheid.
Klein ensemble, grote impact
De bezetting sluit perfect aan bij dat concept.
Waar sommige uitvoeringen inzetten op monumentale koorklank, kiest Colson voor één zanger per partij. Alleen: zo klinkt het helemaal niet.
Wat mij tijdens het luisteren vooral opviel, was hoe rijk het geheel blijft klinken. Transparant, ja. Doorzichtig, absoluut. Maar tegelijk ook verrassend vol. Er zijn momenten waarop je bijna zou zweren dat er achter deze opname een veel groter ensemble schuilgaat.
Door die aanpak komen de zangers op een heel natuurlijke manier naar voren. Niet als solisten die zich losmaken uit het ensemble, maar als muzikanten die samen een verhaal vertellen. Ik gebruik bewust het woord bescheiden, en dan als compliment. Niemand probeert hier de show te stelen. Alles staat in dienst van de muziek.
Het gregoriaans
Het gebruik van de gregoriaanse antifonen bij deze vespers raakt me altijd.
Ze halen de Vespers weg uit de concertzaal en plaatsen ze opnieuw in een levende liturgische ruimte. Op sommige momenten had ik minder het gevoel naar een opname te luisteren dan naar een dienst die zich langzaam voor mijn oren ontvouwde.
De antifonen worden zeer traag en gedragen uitgevoerd. Dat is nergens storend, integendeel. De kwaliteit van de zang van de Cappella di San Petronio di Bologna is indrukwekkend. Maar ik had graag iets meer gelezen over de concrete uitvoeringspraktijk achter deze keuze. Waarom precies dit tempo? Is het bedoeld om een sterker contrast te creëren met Monteverdi's virtuoze concertante stijl? Of ligt er een historische bron aan ten grondslag?
Orgel, chiavette en ruimte
Ook in de instrumentale uitwerking wordt niets aan het toeval overgelaten.
De historische orgelregistraties die Monteverdi noteert, vooral in het Magnificat, worden hier niet behandeld als uitvoeringsdetails maar als structurele elementen van de compositie. Het prachtige Antegnati-orgel in Santa Barbara krijgt daardoor een rol die veel verder gaat dan louter begeleiding.
Interessant is ook Colson’s aandacht voor het systeem van de chiavette. Voor de niet-ingewijde lezer: bepaalde notaties uit de renaissance waren bedoeld om lager uitgevoerd te worden dan ze op papier staan. Vaak ongeveer een kwart lager. Dat beïnvloedt niet alleen de ligging van de stemmen, maar ook de kleur van het geheel, de balans met de instrumenten en uiteindelijk de volledige klankwereld van de uitvoering.
Nog een detail dat veel zegt over zijn esthetiek: Colson vermeldt expliciet dat de opname gerealiseerd werd zonder dirigent in de traditionele betekenis van het woord. Dat hoor je misschien niet onmiddellijk, maar je voelt het wel. De muziek ademt als één lichaam. Luisteren naar elkaar is belangrijker dan bevelen geven.
Meer dan een opname
Na verschillende luisterbeurten besefte ik dat de aantrekkingskracht van deze dubbel-cd niet zit in spectaculaire effecten.
Je wordt niet overdonderd door massieve koren. Er zijn geen theatrale gestes die om aandacht schreeuwen. Wat blijft hangen, is iets veel subtielers: het gevoel dat iemand geprobeerd heeft te begrijpen waarom deze muziek ooit geschreven werd.
En dat is de kern van Colson’s project. Niet zozeer reconstrueren hoe de Vespers exact geklonken hebben, iets wat uiteindelijk onmogelijk blijft, maar proberen te begrijpen hoe het geheel functioneerde. Antifonen, modaliteit, proporties, ruimte, orgelregistraties, transpositie en theologie vormen opnieuw één geheel. Geen reconstructie van een klank, maar van een interne logica.
Deze opname heeft mij de Vespers niet opnieuw leren kennen, maar wel opnieuw leren beluisteren. Na tientallen jaren, ontelbare uitvoeringen en een kast vol opnames is dat een zeldzame verdienste.
InAlto toert momenteel met dit programma. Mocht je de kans krijgen om hen live te horen, aarzel dan niet. Sommige cd's documenteren een uitvoering. Deze nodigt uit om de reis verder te zetten.
