Ik ben getuige geweest van iets bijzonders. Vanmiddag had ik het zeldzame genoegen om in de Heilige Geestkerk in Antwerpen een wereldpremière bij te wonen: het Requiem van Lucas Van Vlierberghe. Een jong talent deelde zijn persoonlijke visie op een eeuwenoud genre met het publiek. Dat alleen al is nieuwswaardig!
Lucas Van Vlierberghe heeft jarenlang gezongen in het Antwerpse kathedraalkoor. Het is dan ook niet verwonderlijk dat je in zijn compositie sporen terugvindt van die periode. De verbondenheid met de koormuziek, het gevoel voor liturgische teksten en de vertrouwdheid met de klankwereld van een kerkelijke ruimte zijn duidelijk aanwezig.
Het Requiem werd in 2023 gecomponeerd, maar kreeg vandaag pas zijn eerste uitvoering. Het resultaat is een intens en persoonlijk werkstuk geworden. Een Requiem beschrijven is niet eenvoudig, zeker wanneer een componist zoveel persoonlijke betekenis in zijn muziek legt. Toch waag ik graag een poging.
Een persoonlijke muzikale zoektocht
Het Requiem duurt ongeveer dertig minuten en laat zich bijna beluisteren als één grote muzikale beweging. Van Vlierberghe geeft aan dat hij inspiratie vond bij componisten als Pēteris Vasks, Arvo Pärt en John Tavener. Vooral zijn studietijd in Estland heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld. Die noordelijke muzikale invloed is duidelijk aanwezig, al maakt de componist ook interessante zijsprongen.
Tekstueel volgt hij de huidige liturgische vorm van het Requiem. Daardoor ontbreken enkele bekende onderdelen uit de klassieke requiemtraditie, zoals het Dies irae en het Lacrimosa.
De opening, Requiem aeternam dona eis, is bijzonder zacht en teder en roept even de sfeer op van het voorafgaande werk van Barber. Vrijwel onmiddellijk gaat ze over in het Kyrie en Christe, dat eindigt met een mooie, vragende dissonant. Het zijn precies die continue kleine muzikale verrassingen die het werk boeiend maken.
Wat mij bijzonder opvalt, is de beperkte hoeveelheid tekstherhalingen. Van Vlierberghe verwerkt bijzonder veel tekst en muzikale ideeën in amper dertig minuten. Dat zorgt voor een grote concentratie aan emoties, klankkleuren en expressieve accenten.
Een mooi voorbeeld is het derde deel, Domine Jesu Christe. Het begint opnieuw zacht en teder, maar wanneer de tekst vraagt om bevrijding van de straffen van de hel, verandert de muzikale atmosfeer. In de poenis enferi ontstaat een krachtige dramatische beweging, met dissonanten die uitmonden in een indrukwekkend Libera eas. Daarna keert de muziek terug naar de stilte tot aan de uitroep sanctam!
Die opeenvolging van contrasten toont hoe rijk de compositie aan details is. Tegelijk vraagt ze behoorlijk wat concentratie van de luisteraar. Soms gebeurt er bijzonder veel op korte tijd. Hier en daar zou iets meer muzikale ruimte de impact van bepaalde ideeën nog kunnen vergroten. Ik zie dat echter vooral als een interessant vertrekpunt voor een jonge componist die duidelijk veel te vertellen heeft.
Bij Hostias et preces had ik persoonlijk wat meer moeite om de muzikale richting te vatten. Ook Lux aeterna voelde voor mij aanvankelijk wat zoekend aan. Opmerkelijk genoeg kreeg het werk bij de herneming als bis een heel andere uitwerking op mij. De soloviool op het einde voegde bovendien een verrassende en mooie extra dimensie toe.
Bij Pie Jesu had ik persoonlijk wat moeite om de muzikale lijn te volgen. Het geheel kwam op mij enigszins warrig over, al besef ik dat dit evengoed te maken kan hebben met het feit dat ik de bedoeling van de componist niet helemaal kon vatten. Dat doet overigens niets af aan de prachtige prestatie van de sopraan. Haar a capella ingezette solo was bijzonder sterk.
Naast de herkenbare noordelijke invloeden hoorde ik ook regelmatig iets van Haydn. De aanzet van het Sanctus is bijzonder mooi en krachtig gecomponeerd. Hetzelfde geldt voor het Agnus Dei. Beide onderdelen zouden muzikaal zelfs een zelfstandige plaats kunnen innemen binnen een liturgische viering.
Libera me: het muzikale hoogtepunt
Als ik één onderdeel moet aanwijzen dat er voor mij echt bovenuit stak, dan is het zonder twijfel Libera me.
Het begint met een dreigende, bijzonder mooie melodische lijn. Hoewel de strijkers voornamelijk colla parte spelen, krijgen ze hier duidelijk een eigen muzikale bedding. De architectuur van de strijkers en de stemmen sluit bijzonder mooi op elkaar aan en zorgt voor een indrukwekkende spanningsopbouw.
Wanneer de zangers het Dies irae aanbrengen, moest ik onvermijdelijk even aan Mozart denken. Bepaalde muzikale associaties zitten nu eenmaal diep in ons geheugen gegrift. Maar dat doet niets af aan de eigenheid van Van Vlierberghes aanpak.
Voor mij is dit zonder twijfel het hoogtepunt van het Requiem. Hier vallen de verschillende compositorische elementen bijzonder mooi samen.
Bij In Paradisum had ik dan weer een andere ervaring. De tekst roept het beeld op van engelen en heiligen die de overledene naar het paradijs begeleiden. In de muzikale uitwerking ervaarde ik echter wat te veel hardheid. Misschien was dat precies de bedoeling, maar voor mij stond die klankwereld niet helemaal in verhouding tot de tekstuele betekenis. Een interessante vraag die ik Lucas bij een volgende gelegenheid graag eens zou voorleggen.
Barber en Tavener als muzikale omkadering
Ook het overige programma verdient de nodige aandacht. Het concert opende met het Adagio for Strings van Samuel Barber. En daar kan ik kort over zijn: top.
De core van het werk zat goed, de strijkers speelden bijzonder trefzeker en de spanningsbogen waren mooi opgebouwd. Misschien had er op het absolute hoogtepunt nog net iets meer durf mogen zijn, maar het was een bijzonder geslaagde uitvoering. Ik beluisterde het stuk met gesloten ogen en merkte hoe mijn hartslag langzaam vertraagde. Precies de juiste sfeer om het publiek voor te bereiden op wat zou volgen.
Daarna kwamen drie werken van John Tavener: Funeral Canticle, Mother of God, Here I Stand en Funeral Ikos. De deskundige inleiding gaf het publiek een mooie inkijk in het belang van Tavener binnen de sacrale muziek en zijn invloed op Van Vlierberghe.
De oosters-orthodoxe ritus vormt een belangrijke inspiratiebron voor Tavener. Dat hoor je onder meer in de specifieke zangstijl, met kwarttonen en glijtonen. Het is bijzonder veeleisende muziek, die een grote vertrouwdheid met deze traditie vraagt.
De drie werken zijn qua sfeer en muzikale benadering enigszins verwant en duren samen ongeveer twintig minuten. Dat is een behoorlijke uitdaging om een publiek geboeid te houden, zeker wanneer een groot deel van de aanwezigen deze muziek wellicht voor het eerst hoort. Afgaande op de reacties rondom mij is Ex Cathedra daar uitstekend in geslaagd.
Een klein aandachtspunt is de uitgesproken jonge klank van de sopraanpartijen. De sopranen zongen technisch bijzonder sterk en bijzonder verzorgd, maar hun lichte, directe klank doet nog sterk denken aan de typische Antwerpse kathedraalklank. Dat is op zich een herkenbare en waardevolle eigenheid, maar in contrast met de schitterende tweede rij tenoren en bassen — die een uitzonderlijk mooie, homogene en gedragen klank neerzetten — miste ik soms wat vocale diepgang en aardse resonantie. Misschien ligt daar nog een mooie groeikans: met meer gronding, maturiteit en draagkracht kan die eigen klank verder evolueren, zonder haar karakter te verliezen.
Song for Athene: een indrukwekkend slot
Het concert eindigde met Song for Athene, een compositie van Tavener uit 1993 die in 1997 wereldberoemd werd tijdens de uitvaartplechtigheid van prinses Diana in Westminster Abbey.
Wie het werk kent, denkt wellicht meteen aan de indrukwekkende a capella-uitvoering van toen. Vanmiddag werden de stemmen ondersteund door de strijkers, wat vanzelfsprekend een heel ander klankbeeld oplevert.
De diepe baslijn, met een bijzonder lage noot die langdurig wordt aangehouden, is essentieel voor het werk. In deze uitvoering nam de contrabas die functie (mee?) over. Dat was muzikaal een mooie oplossing, al bleef ik persoonlijk toch een beetje verlangen naar de oorspronkelijke a capella-versie. De puurheid van de menselijke stem geeft dit werk immers een heel eigen karakter.
De opbouw naar de grote climax was ook hier bijzonder sterk. De timing waarmee Tavener in Westminster Abbey de climax precies op het juiste moment laat samenvallen met de tekst, was fenomenaal. Ook in de totaal andere omgeving van de Heilige Geestkerk werkte die muzikale spanningsboog bijzonder goed. Een indrukwekkend slot.
Een ensemble om te volgen
Wanneer ik alles samenbreng, kan ik alleen maar besluiten dat we vanmiddag getuige waren van een concert van bijzonder hoog niveau. Een concert dat zonder enige schroom de vergelijking met een kathedraalwaardige uitvoering kan doorstaan.
De Antwerpse kathedraal mag trots zijn op het muzikale talent dat vandaag in de Heilige Geestkerk op het podium stond. Het is wel jammer dat ik relatief weinig mensen uit het kathedrale leiderschap in het publiek herkende. Gelukkig waren er heel wat oud-zangers en trouwe muziekliefhebbers aanwezig en zat de kerk bijzonder goed vol. De staande ovatie na de wereldpremière was al een eerste teken van waardering, maar de ovatie na afloop van het volledige concert maakte duidelijk dat ook het publiek de bijzondere kwaliteit van deze namiddag had aangevoeld.
Lucas Van Vlierberghe heeft bewezen dat hij in staat is om een omvangrijk en persoonlijk muzikaal verhaal te vertellen. Zijn Requiem is een waardevolle toevoeging aan het hedendaagse sacrale repertoire. Natuurlijk zijn er onderdelen die nog kunnen groeien en muzikale ideeën die verder uitgepuurd mogen worden. Maar dat is precies wat een eerste uitvoering van nieuw werk zo interessant maakt.
Je hoort iemand die de teksten ernstig neemt, de muzikale traditie kent en tegelijk de moed heeft om daar een eigen invulling aan te geven. Ik hoop dan ook oprecht dat Lucas de tijd en de kansen krijgt om zijn compositorische taal verder te ontwikkelen. De basis is bijzonder sterk en hij heeft vandaag bewezen dat hij iets te vertellen heeft.
Ook Ex Cathedra en het Antwerp String Ensemble verdienen alle lof. De kwaliteit van de koorstemmen, de schitterende tenoren en bassen en de manier waarop de strijkers in het Requiem werden geïntegreerd, tonen dat hier een ensemble staat dat zijn muzikale ambities ernstig neemt.
Misschien staan we vandaag wel aan het begin van iets moois: een nieuwe generatie zangers en instrumentalisten die de komende jaren nog van zich zal laten horen.
Eén ding is voor mij alvast duidelijk: Lucas Van Vlierberghe en dit ensemble verdienen het om gevolgd te worden.
En nieuwe muziek verdient het om gehoord te worden. Zeker wanneer ze met zoveel overtuiging, talent en oprechtheid wordt gebracht.