Lunalia: met Jelle Dierickx en Beethoven naar de maan

Nog een paar weken te gaan en dan nestelt Beethoven zich in Mechelen, een beetje thuiskomen. Jelle Dierickx, artistiek directeur van het Festival van Vlaanderen Mechelen is een man die kunst in al zijn facetten cultiveert. Nu alom de 250ste geboorteverjaardag van Beethoven gevierd wordt, wil hij de minder belichte facetten van Beethoven naar voor brengen.

Hij zet een scherpe bril op en durft tegengas geven. Altijd wordt de dove, getormenteerde man naar voor geschoven, het is of enkel zijn laatste strijkkwartetten en symfonieën van belang zijn. Maar Beethoven werd pas op latere leeftijd doof. Daarvoor was hij een normale, gezonde man die van het leven hield. Het zwaarmoedige dat men op zijn persoon gekleefd heeft was zeker niet van toepassing in de beginjaren van zijn werk als componist. Dat men Beethoven tot mythische proporties herleid heeft is ook een beetje de schuld van zijn biograaf Anton Schindler. Daarom is het zo verfrissend dat er dit jaar een paar vrouwelijke biografen, zoals Christine Eichel, een meer menselijk beeld van Beethoven schetsen, niet de vergoddelijkte.

-Hoe wil  Jelle Dierickx Beethoven dan wel aan het publiek voorstellen?

Niet zo geforceerd. We zeggen ook niet dat hij minder groot is. Maar we willen gewoon heel wat onderbelichte dingen naar voor brengen, zowel in zijn persoon als in zijn werk. Daarom zetten we zijn vocale werk in the picture, of werk dat gelinkt is aan theater, waar de stem ook van belang is. Dat zijn aspecten die heel zwaar ondergewaardeerd zijn in al de vieringen en verschrikkelijke marathons waarin alle pianoconcerten, alle strijkkwartetten en alle symfonieën aan bod komen, terwijl zijn vocale werk bijna volledig genegeerd wordt. Dat is an sich bijzonder fascinerend.

-Heeft u pareltjes gevonden die nog niet of amper zijn uitgevoerd?

Ja, natuurlijk. Zo brengen we de Schottische Lieder, dat zijn de meest uitgevoerde van zijn bewerkingen van volksliederen. Hij heeft meer dan 150 volksliederen geschreven die amper worden uitgevoerd. We verwerken ook verschillende van zijn canons in het festival die zelfs in zijn verzameld werk niet worden opgenomen. Dat zien ze dan als een fait divers, maar je leert er heel veel over ‘de mens’ Beethoven. Hij schreef die werkjes voor vrienden of in een speciale context. Ook het Bundeslied op tekst van J. W. von Goethe staat geprogrammeerd.

-U zoekt eigenlijk de grootheid in het kleine.

Ja, en dat wordt volledig genegeerd net alsof Beethoven enkel groot kan zijn in de massale, lyrische symfonieën of de Missa Solemnis. Terwijl de briljantste compositie, althans  voor mij ‘An die ferne Geliebte, op.98’ is, één van de centrale werken in het oeuvre van Beethoven.

-U zet in verschillende concerten het werk van Beethoven in associatie met hedendaags werk.

Heel bewust. Je viert een componist die nieuw wou zijn, zijn tijd vooruit was. Dan moet je zo’n kunstenaar niet retrospectief behandelen. Hij zou daar ook niet mee gevleid zijn. Het is net alsof men in zijn tijd enkel werk van Palestrina of Orlandus Lassus zou gebracht hebben, wat compleet ondenkbaar was. Wij zijn het aan hem verschuldigd om nieuwe zaken te introduceren. Dat is ook te zien in ons campagnebeeld, een speels en pittig design.

-Het is een dynamisch evenwicht waarin je de vrijheid moet opzoeken om verandering teweeg te brengen.

Precies. Ik vind het ook interessant hoe verschillende stijlen samen een onverwachte harmonie kunnen aangaan. In het festival zijn ook twee sterke vrouwen aanwezig: Nora Fischer en Evi Filippou. Ze positioneren zich juist tegen die mannelijke kracht in. Vrouwen met een interessant en vol leven. We leven in een tijd waarin de sterke vrouw prominent aanwezig is. In een tijd dat dit mogelijk is moet je dat ook mogelijk maken. Dat zijn ook twee dames die improviseren, makers én uitvoerders zijn. Tijdens het Openingsconcert is het is allemaal werk van Beethoven, behalve het midden. Maar daar wil ik niet te veel over vertellen want dan verklap ik het geheim. Dat is een zwart gat…, het universum van Beethoven. Maar een zwart gat is niet negatief. Daar komt heel veel energie uit. Het is ook heel bewust een dame die daar zal spelen.

-Voelt u zich niet een klein beetje gefrustreerd. In Duitsland gooit men astronomische bedragen tegen de viering van Beethoven. U moet het met heel veel minder doen. Maakt de beperking u tegelijk creatiever?

Dat is effectief zo en dat geldt voor heel wat aspecten in Vlaanderen. Mijn mantra is iedere maandagochtend: “In de beperking toont zich de meester.” (hartelijke lach). We doen heel veel met minder middelen. Zijn er veel creatiever mee. Dat is positief, maar in deze tijden moeten we oppassen te doen alsof dit evident is. Op een bepaald moment is de rek er  uit en is de creativiteit ook op. Als je geen kruit hebt om te schieten, kun je ook niet meer schieten! Je moet nog altijd iets hebben om uw wapen te laden. Met de bescheiden middelen mag LUNALIA met opgeheven hoofd naast de vele andere evenementen staan in dit Beethovenjaar.

-Heeft u al kunnen aftasten hoe het publiek uw aanpak de voorbije jaren heeft gevaloriseerd?

Het wordt geapprecieerd. Er komt een heel nieuw publiek. Heel wat mensen uit Mechelen en omstreken die het Festival van Vlaanderen/Mechelen niet meer in hun blikveld hadden, zien we nu terug én jonge mensen. Er is nog nooit zoveel publiek geweest als nu, nog nooit! In de voorbije honderd jaren heeft het publiek zich exponentieel vergroot. Toch wordt er continu gezeurd dat er te weinig publiek is, of dat het publiek veroudert. Nog zo’n cliché: dat het publiek veroudert is dubbel onwaar! Dat beweren is ook denigrerend naar een ouder publiek toe. Een jonger publiek komt naar andere dingen, maar de oudere mensen zijn binnen alle grote maatschappijen de wijzen geweest. En wij zouden dat slecht vinden! Het zijn juist oudere mensen die de diepte van veel van die klassieke muziek begrijpen.

-Een zekere maturiteit?

Precies. Nu ik zelf wat ouder wordt en wat levenservaring heb opgedaan begin ik pas in te zien en te begrijpen welke rijkdom er in klassieke muziek schuilt. Ik kan zaken analyseren en er theorieën aan ophangen, maar nu voel ik veel dieper wat er eigenlijk wordt bedoeld. Beethoven kan in zijn humoristisch werk heel diep gaan. Met humor kan men veel zeggen, zelfs in de moeilijkste momenten kan humor overbruggen.

-U heeft een superbe zangeres kunnen strikken.

Mevrouw Nora Fischer. Ze stond al lang op mijn verlanglijst. Ik ben ontzettend blij dat het nu eindelijk gelukt is. Ze stond onlangs op de Berliner Festspiele waar ze nieuw werk van Louis Andriessen heeft gecreëerd speciaal voor haar geschreven. Momenteel zit ze in Los Angeles in The Walt Disney Hall.

-Een dergelijke coryfee komt naar Mechelen, daar hangt een serieus prijskaartje aan. Zet ze een stapje terug qua gage?

De prijs is iets bescheidener. Je merkt dat er een nieuwe generatie aan zet is.

-Performers en zangers leggen een zekere flexibiliteit aan de dag.

Het gaat in de toekomst niet meer werken om te zeggen: wij hebben een grote ster uit Amerika of Japan overgevlogen. Wij moeten bescheidener worden. We moeten ook trots zijn op het talent van hier. Ook de kunstenaars kunnen niet blijven meer en meer gage vragen. Op een bepaald moment is ook daar de rek uit. De motivatie van veel muzikanten en zangers draait er niet om een ster te worden of veel geld te scheppen, maar om muziek te maken, om het hart van het publiek te beroeren. Dat zijn de kunstenaars die ik zoek. Die echt en waarachtig te zijn.

-Artiesten met zelfreflectie en empathie. Eigenschappen waar ook emotionele intelligentie uit spreekt.

Mensen die de vraag stellen waarom doe ik wat ik aan het doen ben, en hoe vertel ik mijn verhaal op de best mogelijke manier naar een publiek toe.

-Vinden die mensen elkaar ook niet door die bepaalde mindset?

Inderdaad en dat zie je doorheen de hele geschiedenis. Het is zo mooi als  je de muziek- en de kunstgeschiedenis tout court bekijkt, dan zie je dat die mensen elkaar automatisch vinden. Dat gebeurt nu ook.

-Wat zijn de highlights van LUNALIA 2020?

Dat is altijd de moeilijkste vraag. Als organisator heb ik alle respect voor het diverse smaakpalet van het publiek. Het is onmogelijk om alles van LUNALIA goed te vinden, mocht dat wel zo zijn dan ben je schizofreen. Dat geldt ook voor mijzelf, ik programmeer niet enkel wat ik goed vind.

-Verschillende structuren en stijlen. We kunnen LUNALIA misschien best omschrijven als een kleuren- en smaakparadijs voor groot en klein.

Ja, maar het moet puur en waarachtig zijn. Het openingsconcert is mijn troetelkindje, daar werk ik heel lang aan. Moest ik de kracht hebben dan maakte ik alleen zo’n dingen. Hoe vertel je aan de hand van muziek een verhaal waardoor de mensen als ze naar buiten gaan iets meedragen, bewust of niet, dat is iets anders.

-De verschillende disciplines moeten elkaar versterken, empoweren.

Eén plus, één, moet drie zijn. Je brengt veel mooie mensen samen. De muzikanten zijn allemaal speciaal en op en top vaklui. Dan maak je een dramaturgie die helemaal klopt. Het duurt heel lang voor alle stukjes op hun plaats vallen. Het geheel wordt geregisseerd door Maja Jantar.

-Er is niet alleen de compositie, maar ook de samenhang, de intentie.

Hoe de ideeën in elke cel razen en erop wachten losgelaten te worden. Het mooiste compliment komt altijd van de mensen van de kerk O.-L.-V.-over-de-Dijle die elk jaar weer opnieuw zeggen: onze kerk hebben we op een heel andere manier leren kennen. Nergens kun je het Elegischer Gesang horen zoals Beethoven het geschreven heeft. Niet zoals het vaak uitgevoerd wordt. Maar zoals hij het effectief geschreven heeft. En voor zover ik weet zijn wij ook de enigen die het Bundeslied brengen.

Het Bundeslied in het Openingsconcert is ook een bewuste en filosofische keuze. We doen niet mee met de hype rond de 9de Symfonie van Beethoven omdat die zo gebanaliseerd wordt. De ware kracht van dat werk gaat teloor. Ze zouden die Symfonie moeten beschermen! Het wordt gereduceerd tot ‘Alle Menschen werden Brüder’, wat politiek gezien handig is, want je verlegd het naar de toekomst. In het Bundeslied staat ”Wij zijn nú broeders en zusters”. Zeker in onze tijd waarin veel mensen problemen hebben zou het al veel oplossen moesten we nú broeders en zusters zijn, niet in de toekomst! Wat ze negeren bij de 9de Symfonie, ja ‘alle Menschen werden Brüder’, maar wat is de voorwaarde? Als er vreugde is! Dáár precies moet de politiek en de maatschappij voor zorgen, dat de mensen vreugde hebben in hun leven. Op dit moment wordt in heel de wereld de 9de Symfonie door de meest briljante muzikanten uitgevoerd. Wij moeten geen zwakke versie brengen, maar doen waar wij sterk in zijn: de kleine pareltjes tot leven brengen.

-De concerten vinden meestal plaats op unieke locaties. Het patrimonium van Mechelen wordt met trots getoond én er is ook een link met de grootvader van Beethoven.

Waar we niet omheen konden dit jaar is de Sint-Katelijnekerk. Dat was de kerk van de familie van Beethoven, waar grootvader Beethoven gedoopt is. Dat is de belangrijkste nieuwe locatie. Verder nog het Predikheren, kunstencentrum nona, de kapel van het Diocesaan Pastoraal Centrum en natuurlijk al die andere mooie locaties waar we vroeger al te gast waren. Het publiek leert de stad op een andere en intensere manier kennen en hopelijk ook de prachtige vocale muziek van Beethoven.


  • WAT: Festival van Vlaanderen Mechelen / Lunalia: ‘Beethoven naar de maan’
  • WIE: gesprek met Jelle Dierickx
  • WAAR & WANNEER: 25 april t/m 10 mei, meerdere locaties in Mechelen
  • FOTO’S: © Lunalia
  • WEBSITE: https://lunalia.be/

Krijg elke donderdag een overzicht in je mailbox van alle artikelen die geplaatst zijn op Klassiek Centraal. Schrijf je snel in: